Het zwijgen van Jaap

Elk jaar, ergens in april of mei, ontdekt iemand dozen met oude foto’s in een spouwmuur. Worden er in kringloopwinkels eerste drukken van Het achterhuis gevonden. Gaan jongeren op school op zoek naar familieverhalen die nooit verteld zijn. Het meicircus is een betrouwbaar fenomeen en het brengt elk jaar zijn eigen oogst aan graphic novels mee. Boeken die worden gedragen door de urgentie van het moment en de warmte van het thema. Boeken waarbij de vraag “maar is het ook een goed boek?” soms iets te snel terzijde wordt geschoven.

Het zwijgen van Jaap van Monique van Dongen verscheen precies in dat klimaat. Het opa-vertelt-verhaal is als format zo oud als de eerste naoorlogse generatie die oud genoeg werd om vragen te stellen. In de Nederlandse striptraditie heeft het een oervader in Van nul tot nu, waarin de hele Nederlandse geschiedenis wordt doorgegeven via een man die het zelf meemaakte. Dat boek is uitbundig, bijna overdadig in zijn verteldrang. De opafiguur als vertelmachine geeft ons iemand die eindelijk, eindelijk alles kwijt kan. De Arbeitseinsatz, het zwijgen na thuiskomst en het kleinkind als sleutel; het zijn inmiddels zo vertrouwde ingrediënten dat ze bijna vanzelf in de richting van het sentimentele trekken.

Wat Het zwijgen van Jaap van dat patroon onderscheidt – althans in opzet – is dat het de vertelmachine omkeert. Jaap zwijgt. Hij vertelt niet uit zichzelf. Van Dongen, als schoondochter, staat op de grootste afstand van allemaal. Het is haar dochter Else die in 1995 voor school een interview voor haar schoolwerkstuk afneemt, niet zijzelf. Van Dongen reconstrueert achteraf wat haar dochter haar vertelde, aangevuld met archiefonderzoek en vergelijkingen met lotgenoten. Ze erkent dat zelf, in haar verantwoording, met een zin die het hele boek samenvat: de gaten tussen de kapstokken zijn de essentie, die ken je niet.

Elders in het genre werd het opa-vertelt-format met meer radicaliteit ondersteboven gekeerd. Vaarwel Birkenau draait het perspectief om via de terugkeer. Een 95-jarige vrouw die voor de laatste keer naar Auschwitz gaat en haar eigen verhaal confronteert met wat er nu van over is. Soldaat-Hovenier van Joris Vermassen vond zijn kracht in de wisselwerking tussen brieven, flora en stilte als morele keuze, 472 boeiende pagina’s lang. Luz deed in Twee naakte meisjes iets nog radicaler, hij gaf een schilderij het perspectief en liet de hele twintigste-eeuwse geschiedenis vertellen vanuit een object dat er altijd bij was. Van Dongen kiest niet voor een dergelijke creatieve invalshoek en dat is haar goed recht. Maar de lat is wel hoog gelegd.

Het is een radicaal eerlijke bekentenis in die verantwoording van Van Dongen. En tegelijk de scherpste kritiek die je op het boek kunt formuleren, want als de gaten de essentie zijn, moet het boek die gaten ook tonen. Niet vullen, niet illustreren, maar laten bestaan.

Dat lukt gedeeltelijk. Van Dongen tekent in aquarelwashes over potloodlijnen, figuren die soms bijna oplossen in het wit van de pagina. Ze springt tussen tijdlagen van 1942 naar 1952, 1995, 2000. Ze houdt de momenten klein, via een kopje thee, een koekje, een sigaret in het park wanneer het te veel wordt. Ze heroïseert hoofpersoon Jaap niet.

Het boek heeft ook pagina’s waarop de terughoudendheid omslaat. De kampcommandant Kotalla krijgt volle pagina’s met zijn naam groot gedrukt, zijn sadisme uitgewerkt en zijn lot na de oorlog beschreven. Het is informatie die Van Dongen uit archieven haalde. Ze heeft er recht op dat onderzoek te doen ,maar het is niet wat Jaap aan zijn kleindochter vertelde. Het is wat Van Dongen weet, niet wat Jaap zei. Die twee stemmen lopen hier door elkaar en dat verzwakt precies het boek dat het zwijgen als onderwerp heeft. Want een man die zwijgt, vertelt geen achtergrondartikelen.

De sterkste pagina’s zijn dan ook de pagina’s waarop Van Dongen dat onderscheid wel respecteert. Een hand die een eikeltje vasthoudt. Een onscherpe tekening die niets verklaart. Daar blijft de leegte leegte. Daar is Jaap onkenbaar en juist daarin herkenbaar.

De historische foto’s die als intermezzo worden ingevoegd zijn onscherp, uitvergroot en bijna abstract en de visueel sterkste momenten van het boek, precies omdat ze de illustratie even onderbreken met iets wat echt was. Die spanning tussen getekend en gefotografeerd, tussen herinnerd en bewezen, had verder benut mogen worden. Het zijn de plekken in het boek waar de gaten echt gaten blijven.

De 8.5 die Else op haar verslag krijgt staat er in opvallend rood gedrukt. Grappig en wrang tegelijk, een eindpunt dat geen eindpunt is, maar een begin van het daadwerkelijk verwerkingsproces van Jaap.

Het zwijgen van Jaap is een oprecht debuut met een helder zelfbewustzijn. Van Dongen weet precies te benoemen wat ze niet weet. Het probleem is dat het boek dat onweten niet altijd vertrouwt. Waar het de gaten laat staan, is het sterk. Waar het ze vult met wat ze in de archieven vond, verliest het zijn eigen argument. Een boek over zwijgen zou niet harder moeten praten dan zijn onderwerp.
9dekunst.nl