David Bowie's Berlijnse jaren

David Bowie vlucht in 1976 naar West-Berlijn om zichzelf opnieuw uit te vinden. Reinhard Kleist brengt die roerige periode overtuigend in beeld in ‘Low – David Bowie’s Berlijn jaren’. Lees hier hoe inspiratie, onrust en Kleists visuele stijl samenkomen in deze biografische graphic novel.
Door Martijn Douma

Bowie had wereldwijd succes met zijn personages Ziggy Stardust en The Thin White Duke. In 1976 heeft hij er behoefte aan om af te kicken en anoniem te kunnen onderduiken. En om alles wat er recent gebeurd is van zich af te kunnen schudden. Hij belandt in een appartementje in Berlijn, waar goede vriend Iggy Pop, ‘The Godfather of Punk’, al snel bij intrekt.

Visioenen
Bowie drinkt, danst en sjanst, en brengt veel tijd door in de studio. Zijn herinneringen brengen hem terug naar de voorgaande periode. Zijn visioenen brengen hem, in de vorm van een astronaut (Major Tom?), vooruit.

Inspiratie en irritatie
De tijd met Pop blijkt zowel een inspirerende als irriterende werking op de rasartiest te hebben. Samen maken ze het Berlijnse nacht- en muziekleven onveilig, en vinden inspiratiebronnen in opkomende bands als Kraftwerk en Tangerine Dream. West-Berlijn mag dan ommuurd zijn, Bowie hervindt er zijn vrijheid.

Pais en vree
Maar niet alles is pais en vree: er zijn geldzorgen, en een manager en platenmaatschappij die hoge verwachtingen hebben. Ze proberen de artiest onder druk te zetten om tot een goede nieuwe plaat te komen. Regelmatig duikt ook Bowie’s echtgenote Angie op. Ze hebben een open huwelijk, maar ze kan het niet laten hem zo nu en dan een stoot onder de gordel te geven. Het duurt dan ook geruime tijd voordat ‘Low’, het eerste album in wat uiteindelijk de ‘Berlijnse Trilogie’ zou worden, het daglicht ziet.

Opsmuk
Dat doet Reinhard Kleist (Hürth, 1970) goed hoor: het leven van een veelzijdige artiest als David Bowie in beeld brengen. Vier jaar nadat hij kwam met ‘Starman – David Bowie’s Ziggy Stardust jaren’ is het vervolg er. De tekeningen zijn in een realistische stijl, met weinig opsmuk en maar zelden uitgewerkte achtergronden. Of je dat mooi vindt of niet hangt van je smaak af, maar effectief is het zeker. Dat geldt ook voor het kleurenpalet: er zijn maar weinig verschillende kleuren gebruikt. Een deel van de pagina’s kent zelfs maar één kleur, bijvoorbeeld bij herinneringen. Passend, maar redelijk smaakgevoelig.

Herkenbaar
Kleist weet Bowie, Pop en de andere karakters herkenbaar aan het papier toe te vertrouwen. Maar goed ook, want dat is een absolute vereiste in een biografie van een wereldberoemde popster waar oneindig veel beeldmateriaal van te vinden is. Regelmatig gooit de auteur er kenmerkende, karakteristieke poses van de hoofdpersoon in, en pakt hij uit met een visueel spektakel. De rauwheid van het Berlijn van de jaren ’70 druipt er in ieder geval vanaf.

Lezenswaardig
Met ‘Low’ krijg je een lezenswaardige episode voorgeschoteld uit het leven van de intrigerende rasartiest die David Bowie was. Reinhard Kleist laat weer eens zien dat biografieën in stripvorm zijn specialiteit zijn, na onder andere ‘Cash – I see a darkness’, ‘Elvis – de getekende biografie’, ‘Nick Cave – Mercy on me’ en ‘Starman’. www.striptip.nl

De tekst van Low, een graphic novel over David Bowie in Berlijn, begint al op de binnenkant van de cover: Je deed een belofte. Dat er iemand zou komen, die onze wereld van de ondergang zou behoeden. Een wezen afkomstig van de sterren, half-mens, half-god. Maar er was daar niemand, die ons kon redden. Waarom heb je ons in de steek gelaten? Waarom heb je de hoop die je ons schonk niet vervuld? Omdat je het niet kon! Het lijkt erop dat we op onszelf aangewezen zijn!

In deze tekst (verdeeld over vier tekstblokken) spreekt de verteller, mogelijk auteur Reinhart Kleinst David Bowie toe. Er zijn smetjes in de tekst aan te wijzen. Sommige komma’s hadden weggelaten moeten worden en bij ‘behoeden’ hoort niet ‘van’ maar ‘voor’. De ondertitel van Low is David Bowie’s Berlijn jaren. Dat is ook nogal ongelukkig. Dat had natuurlijk ‘Berlijnse jaren’ of ‘jaren in Berlijn’ moet zijn en desnoods ‘Berlijnjaren’. Maar laten we niet zeuren over dit soort taaldingetjes.

Kleist beschrijft Bowie na diens tijd als Ziggy Stardust. Over die periode vertelde hij in zijn graphic novel Starman. Er is een tijdperk afgesloten voor Bowie, hij laat Los Angeles achter zich en hij moet verder, maar hij weet nog niet hoe. Hij gaat wonen in Berlijn en zoals de verteller in Low zegt: ‘maar als ik zo kijk, was Berlijn precies het soort sanatorium dat je nodig had.’

Het jaar wordt niet in het boek genoemd (wel op de achterkant), maar we schrijven 1976. Berlijn is verdeeld in oost en west door de Muur. Bowie kan er aanvankelijk vrij anoniem wonen en zich bezinnen op de toekomst. In Duitsland gebeuren nieuwe dingen op het gebied van muziek. Denk aan Kraftwerk met het baanbrekende Autobahn. Dat reikte in 1975 tot nummer twaalf in de Nederlandse Top-40. Maar dat singletje was de korte uitvoering: op de gelijknamige LP beslaat het nummer de complete A-kant, meer dan twintig minuten.

Bowie zou twee jaar in Berlijn blijven en dat zou drie albums opleveren: Low, Heroes en Lodger. Toen dat laatste album verscheen, was Bowie alweer weg uit Berlijn, maar het zou nog wel tot de Berlijnse trilogie gerekend worden, hoewel het opgenomen werd in Zwitserland en geproduceerd in de Verenigde Staten.
In zijn allerlaatste nummer ‘Where are we now?’, dat uitgebracht werd op zijn zesenzestigste verjaardag, denkt Bowie terug aan de periode in Berlijn.

Bowie was niet alleen in Berlijn. Iggy Pop was er ook en Bowie speelde wel mee bij diens optredens. Ze deelden een tijd een appartement. Verder waren er onder anderen het fenomeen Romy Haag en de producer Brian Eno. Het verleden van Bowie komt nog verschillende keren terug in Low in de vorm van flashbacks. Net als in Starman gaat hij in gesprek met zijn spiegelbeeld, deze keer met zijn alter ego Ziggy Stardust.

Op de achtergrond zweeft soms een ruimtevaarder. Dat doet denken aan Space Oddity, maar het zegt ook iets over de situatie van Bowie: ‘Ergens ben je de greep op jezelf kwijtgeraakt, als een astronaut die zonder reddingslijn de ruimte in dreef.’ Bowie zoekt zijn weg en dat resulteert dus in enkele albums die nog steeds hoog aangeschreven staan. Het is verbazingwekkend hoeveel die twee jaren in Berlijn hebben gedaan in het leven van Bowie en welke stappen hij in die beperkte tijd gezet heeft.

Kleist moest zich zo goed mogelijk houden aan het leven van Bowie en tegelijkertijd moest hij er een beetje verhaal van maken. In hoeverre hij Bowie recht doet in deze strip kan ik niet beoordelen; daar moeten de kenners zich maar over uitlaten. Maar een goede strip is het wel geworden. De zoektocht van Bowie naar nieuwe wegen wordt helder beschreven. Niet voor niets gebeurde die in Berlijn, een stad waarin veel nieuws gebeurde, maar ook een verscheurde stad. In de strip van Kleist gaan Berlijn en Bowie wel een beetje op elkaar lijken.

Low blijft boeien van begin tot eind. Het helpt wel als je van de muziek van Bowie houdt, maar een voorwaarde is het niet. Het zoeken naar nieuwe wegen, naar wat je bestemming is, is een algemeen menselijk thema dat in veel levens speelt, ook die van lezers.

Aan het eind is er nog een toetje: een galerij met tekeningen (paginagroot en een enkele spread). Altijd prettig zoiets. Tekeningen om een tijdje naar te kijken en ze even te laten bezinken. En dan weer terugbladeren in Low, passages teruglezen, tekeningen nog eens bekijken en dan natuurlijk de muziek van David Bowie opzetten. 9de kunst/com